|
İdíl-Ural Tatarçası öçön Latin Elifbası Variantları
İdíl-Ural Tatarçası, Qırım Tatarçasınnan ayırmalı bularaq, Latin elifbası mes'elesínde qarşılıqta batqan bula. Bír taraftan, Latin-nigízlí bírniçe törlö elifba teqdim itílgen bula. İkínçí taraftan ise, Meskew xakimiyetí Latin elifbaların we Kiril bulmağan hemme başqa elifbalarnı resmileştírüní tıyğan bula. Bu mes'elení tíl menfağetlerínde tügíl, tílge zarar birse de, anıñ tabiğetíne qarşı kilse de, qaybír seyasi maqsatlarğa iríşírge aşqınıp xel itü omtolışları da açıqça sizíle. Meskew'níñ bu mes'elege qağılışlı qanun çığaruwı da seyasi uyınnar uynalğanınıñ bír ğelemetí.
İdíl-Ural Tatarçası öçön teqdim itílgen yeki qullanılğan Latin-nigízlí elifbalarnıñ küpçílígí tübendegíçe:
| İQTElif |
Kiril Elifbası |
Jaŋalif |
Yañalif2 |
Yañalif3 |
Zamanälif |
Inalif |
Inalif2 |
İsímsíz |
IPA |
| İQTElif |
Kiril Elifbası |
Jaŋalif |
Yañalif2 |
Yañalif3 |
Zamanälif |
Inalif |
Inalif2 |
İsímsíz |
IPA |
| A a | A a | A a |
A a | A a | A a |
A a | A a | A a |
ɑ, ʌ |
| B b | Б б | B b |
B b | B b | B b |
B b | B b | B b |
b |
| C c | Җ җ | Ç ç |
C c | C c | C c |
C c | C c | C c |
ʓ |
| Ç ç | Ч ч | C c |
Ç ç | Ç ç | Ç ç |
Ç ç | Ç ç | Ç ç |
ʆ, ʧ |
| D d | Д д | D d |
D d | D d | D d |
D d | D d | D d |
d |
| E e |
Ә ә | Ə ə |
Ə ə | Ä ä | Ä ä |
A' a' | A' a' | E e |
æ,ə |
| F f | Ф ф | F f |
F f | F f | F f |
F f | F f | F f |
f |
| G g | Г г | G g |
G g | G g | G g |
G g | G g | G g |
g |
| Ğ ğ |
Г г (гъ) |
Ƣ ƣ |
Ğ ğ | Ğ ğ |
Ğ ğ |
Gh gh | Gh gh |
Ğ ğ |
g |
| H h | Һ һ | H h |
H h | H h | H h |
H h | H h | H h |
h |
| I ı | Ы ы | Ь ь |
I ı | I ı | I ı |
Y y | I' i' | I ı |
ɯ |
| İ i | И и |
I i |
İ i | İ i | İ i |
I i | I i | İ i |
i |
| Í í |
Е е (Э э) |
E e |
E e |
E e |
E e |
E e |
E e |
Ê ê |
≈ ɪ (í) |
| J j | Ж ж |
Ƶ ƶ |
J j | J j | J j |
J j | Zh zh | J j |
ʒ |
| K k | К к |
K k |
K k | K k | K k |
K k | K k |
K k |
k |
| L l | Л л |
L l |
L l | L l | L l |
L l | L l | L l |
l |
| M m | М м |
M m |
M m | M m | M m |
M m | M m | M m |
m |
| N n | Н н |
N n |
N n | N n | N n |
N n | N n | N n |
n |
| Ñ ñ | Ң ң |
Ŋ ŋ | Ŋ ŋ |
Ñ ñ | Ñ ñ |
Ng ng | N' n' |
Ng ng |
ŋ |
| O o | О о |
O o |
O o | O o | O o |
O o | O o | O o |
o, o: |
| Ö ö | Ө ө |
Ɵ ɵ |
Ɵ ɵ | Ö ö | Ö ö |
O' o' | O' o' | Ö ö |
œ |
| P p | П п | P p |
P p | P p | P p |
P p | P p | P p |
p |
| Q q |
К к (къ) |
Q q | Q q | Q q | Q q |
Q q | Q q |
K k |
q |
| R r | Р р |
R r | R r | R r | R r |
R r | R r | R r |
r |
| S s | С с |
S s |
S s | S s | S s |
S s | S s | S s |
s |
| Ş ş | Ш ш |
Ş ş | Ş ş |
Ş ş | Ş ş |
Sh sh | Sh sh | Ş ş |
ʃ |
| T t | Т т |
T t |
T t | T t | T t |
T t | T t | T t |
t |
| U u | У у |
U u |
U u | U u | U u |
U u | U u | U u |
u |
| Ü ü | Ү ү |
У y |
Ü ü | Ü ü | Ü ü |
U' u' | U' u' | Ü ü |
y |
| V v | В в |
V v |
V v | V v | V v |
V v | V v | V v |
v |
| W w |
В в (у) |
W w |
W w | W w | W w |
W w | W w |
V v (u) |
w |
| X x | Х х |
X x |
X x | X x | X x |
Kh kh | X x |
H h |
x |
| Y y | Й й |
J j |
Y y | Y y | Y y |
J j | Y y | Y y |
j |
| Z z | З з |
Z z |
Z z | Z z | Z z |
Z z | Z z | Z z |
z |
| ' |
э |
' | ' | ' | ' |
| | ' |
ʔ |
|
|
|
|
|
Í í |
|
|
|
ɨj |
İQTElif: alınma süzlerde Törkçedegí kíbík ixtıyari bularaq î qullanıla ala we ul i xerífíne ğadileştíríle ala. Meselen: xoquqî-xoquqi. â we û xeríflerí de alınma süzlerde qullanılıp, a we u xerífleríne ğadileştíríle ala. Meselen: imlâ-imla.
Zamanälif: başqa elifbalar ikí xeríf qullana we/yeki alınma süzlerde ixtıyari bularaq î xerífín qullana.
Bu elifba ise hem Tatarça hem de alınma süzlerde monoñ öçön ayırım xeríf ayırğan bula. Meselen: cıyıntıq urınına cíıntıq.
Qısqaça elifba beyelemelerí:
| Elifba |
Kimçílíklerí |
Östönlíklerí |
| İQTElif |
-
Bu elifba Qırım Tatarça bílen yaraşlı imlanı te'min ite we meselen Elifba süzíndegí bírínçí suzıqnı E xerífí bílen bilgírte. Törk elifbası da yaqınça IPA tiñdeşí æ bulğan bu suzıqnı Ee xerífí bílen bílgírte, emma beğzí kíşíler mono kimçílík bularaq küre ala.
*
Alınmalardağı E e xeríflerí de saqlana: meselen, "element" könbatışta yazılğança yazıla. Awrupa tíllerínde ğadette e bularaq yazılğan awazlarğa teñgel kilgen Tatarça bír awaz bulmağannan, ul awaz öçön ayırım xerífníñ buluwı zaruri tügíl, emma ul awaznı é xerífí bílen bilgílew İQTElif'níñ prinsipleríne qarşı kilmes idí. Başqa elifbalarnıñ hemmesínde monnan da naçarraq bír kimçílík bar: tíl süzíndegí suzıq awaznı e yeki ê bílen bilgílew. Tefsilrek añlatma öçön ayırım meqalení uqıy alasız.
|
- Başqa elifbalardan ayırmalı bularaq, tíl süzíndegí suzıq yaraşlı bír xeríf bílen bilgílene we şuña küre bu elifba fonetik qaraş noqtasınnan dörösrek.
- Qırım Tatarça we başqa qardeş tíller bílen oxşaş imla te'min itíle.
- Konvensional' xeríflerní gíne qullana.
|
| Kiril Elifbası |
- Tatarçanıñ beğzí awazları öçön xeríflerí yuq: Kiril elifbasında İQTElif'te ğ, í, q, w, we ' bílen bilgílengen awazlar öçön xerífler yuq; Jaŋalif we Yañalif2'de tíl süzíndegí suzıq öçön yalğış xeríf qullanıla: Tatarçadağı bu awaznıñ e bílen hiçbír beyleníşí yuq, çönki ul awaz fonetik kontinuumda I ı we İ i arasında urın ala.
- Elektronik moxitte qullanılışı çitínrek.
- Globalleşken dönyada tíl üsíşín çitínleştíre.
- Qardeş tíllerden ayıra.
|
|
| Jaŋalif |
|
| Yañalif2 |
|
| Yañalif3 |
- Tíl süzíndegí suzıq öçön yalğış xeríf qullana: Tatarçadağı bu awaznıñ e bílen hiçbír beyleníşí yuq, çönki ul awaz fonetik kontinuumda I ı we İ i arasında urın ala we tarraq eytíle.
- Qardeş tíllerden ayıra.
|
- Konvensional' xeríflerní gíne qullana.
|
| Zamanälif |
- Tíl süzíndegí suzıq öçön yalğış xeríf qullana: Tatarçadağı bu awaznıñ e bílen hiçbír beyleníşí yuq, çönki ul awaz fonetik kontinuumda I ı we İ i arasında urın ala we tarraq eytíle.
- Qardeş tíllerden ayıra.
- Tatarça süzlerde ıy xeríflerí urınına í xerífín qullanunıñ tílíbízge bír faydası yuq, emma qardeş tíllerden yıraqlaştıru yoğontısı bar.
|
| Inalif |
- Tíl süzíndegí suzıq öçön yalğış xeríf qullana: Tatarçadağı bu awaznıñ e bílen hiçbír beyleníşí yuq, çönki ul awaz fonetik kontinuumda I ı we İ i arasında urın ala we tarraq eytíle.
- Hiçbír tílníñ, bigrek te Latin elifbasına nigízlí tíllerníñ, elektronik moxit öçön ayırım elifbası yuq; Tatarça öçön de andıy ayırım elifbanıñ kiregí yuq. Ayıruça bu çorda, elektronik moxitte küp törlö elifbalar qullanıla we Tatar tílí de hem elektronik hem de başqa moxitlerde qullanıla alğan şul uq bír elifbağa layıq.
- Kilbetsíz we uqıluwı çitín imlası bar.
- İsímnerde de bír ízlíksízlík bar: Ina'lif we Ina'lif2 buluwı kirek, emma alay yazılmıy.
- Qardeş tíllerden ayıra.
|
| Inalif2 |
| İsímsíz |
- Tíl süzíndegí suzıq öçön yalğış xeríf qullanıla: Tatarçadağı bu awazğa Ê ê xerífí maç kilmes, çönki ul awaz fonetik kontinuumda Iı we İi arasında urın ala we tarraq eytíle.
- ñ, q, x, w awazları öçön maxsus xerífler qullanılmıy.
|
- Konvensional' xeríflerní gíne qullana.
- Ee xerífíníñ qullanılışı Qırım Tatarçasına we başqa qardeş tíllerge bíraz yaqınlaştıra.
|
Bu elifbalarnıñ törlö kimçílíklerí we östönlíklerí bar. Başqa kimçílíkler bír tarafqa, kürílgençe, elifbalarnıñ küpçílígí İdíl-Ural Tatarçasın Qırım Tatarçasınnan we başqa qardeş tíllerden ayıra we tuğan tílníñ fonetik üzínçelíklerín dörös çağıldırmıy: "tíl" süzíndegí suzıqnıñ 'e' bílen yıraqtan yaqınnan hiçbír mönasebetí bulmağanğa qaramastan, bu awaz Stalin zamanınnan birlí 'e' bularaq yazdırılğan idí we elifbalarnıñ küpçílígí dörösmí yalgışmı soramıyça alay yazarğa dewam itüní küzde tota.
İQTElif ise, bu meselege tílníñ fıtretí we tabiğetínnen yulğa çığıp yaqlaşa we bu ciddi hem tíl öçön zararlı xatanı tözetüní küzde tota.
|
