İQTElif: İdíl-Ural Tatarçası öçön Latin Elifbası Variantı

Küp-sanlı variantı bulmasa idí, bír elifbağa isím quşuğa möxtemelen ixtıyac ta bulmas idí. Qazan Tatarçası öçön küp-sanlı Latin elifbası variantı bulğanda, İQTElif isímí tübendegí elifba öçön qullanıla^[1]:

Bu elifba tübendegí ğömumi prinsiplerge nigízlengen:

1. Latin elifbasınıñ mömkin bulğança konvensional' bilgílerní qullanuwı kirek;
2. Anıñ, tílníñ fonetik üzínçelíklerín, belki pragmatik qaralışlarğa buysınıp qına, dörös çağıldıruwı kirek;
3. Latin-nigízlí Tatar elifbasınıñ, tílge tabiğî bularaq xas bulğan başqa başlıça Törki tíllerge yaqınlıq üzínçelígín maksimal' derecede çağıldıruwı kirek.

İQTElif, Könbatış alınmalarındağı Ee xerífleríníñ saqlanuwın küzde tota, çönki alar İdíl-Ural Tatarçasındağı Íí awazınnan bam-başqa awazlarnı bílgírte (ki ul awaz ütken ğasırnıñ 2 elifba üzgeríşínnen birlí, seyasi sebeplerden bulsa kirek, Ee xeríflerí bílen bílgírtílgen bula). Meselen: modemneríbízníñ.

İQTElif'te Ee we Íí bularaq bílgírtílgen suzıqlar Tatarçada iñ yış qullanılğan suzıqlar we şuña küre alarnı bílgírtken xerífler böyök ehemiyetke iye.

Bu elifba imla qaraş noqtasınnan Qırım Tatar Latin Elifbası bílen ízlíklí (bírdenbír ayırması Qırım Tatarçasında Ww urınına Vv, Xx urınına Hh we Íí urınına İi qullanıluwı, çönki Ww, Xx, we Íí xeríflerí resmi Qırım Tatar Elifbasında qullanılmıy). Bolay itíp, bu elifba tíllerníñ tabiğî yaqınlığın we urtaq mirasın çağıldıra.

Ürnek bularaq, İsmail Gaspıralı'nıñ meşhür ğibaresí:

Törlö derecelerde bulsa da, başqa Törki tíller bílen de oxşaş imla ízlíklílígí te'min itíle.

Bu elifbada Tatarstan xakimiyetí tarafınnan resmi itíleçek bulğan emma qanun-tışı itílgen elifbadan ayırmalı bírniçe xeríf bar:

Bu, konvensional' xeríflerní qullanu prinsibín çağıldıra.

Tübendegí cetwel, xeríf saylawda qırısraq bulıp, Qazan Tatarçasınıñ art-al fonetik dewamlılığın kürsetírge omtola. Qazan Tatarçasında Aa suzığınıñ al sıñarı Finçedegí Ää'den bíraz yabığraq bulsa da, başqa tíllerníñ küpçílígínde qullanılışına küre, ul yene de Ee bílen çağıştırğanda Ää'ge yaqınraq.

Kürgeníbízçe, Qazan Tatarçasında Könbatış tíllerínde Ee bularaq bílgírtílgen suzıqqa teñgel bír suzıq yuq. Andıy suzıqlar ğadette tarraq/yabığraq we yuğarıda kürsetílgen Ää bílen çağıştırğanda bíraz tíl-aldıraq.

Lekin, tübendegí sebeplerden, östegí cetweldegí Ää awazı İQTElif'te Ee xerífí bílen kürsetíle:

• Ää xerífí, Azeriçe we Törkçede de bulğanı kíbík artıq törtkölí yazuğa we yazılğan materialnıñ üzleştírílüwínde çitínlíklerge sebep bulır idí. Bu suzıqnıñ Tatarçada yış qullanıluwına ğayet çağıldıruçı bír ürnek şulay: “mädäniyätíbízgä hälâkät kilä”. Azerbaycan bu mes'elení Ää urınına Əə xerífín qabul itíp çíşerge tırışa. Lekin, Əə xerífí hiç konvensional' tügíl, yeğni başqa Latin elifbalarda qullanılmıy. Şunnan, neq Ŋŋ we Ɵɵ xeríflerí kíbík, ul, tílníñ elektronik moxitte qullanıluwına bír qomaçaw teşkil ite (bu könnerde bíraz azraq bulsa da), bigrek te qulda-totolğan cihazlarda. Östewíne, ul, Tatar süzleríníñ we isímneríníñ milletara çığanaqlarda dörös çağıldırıluwın buldırmayaçaq. Əə xerífíníñ hiçbír östönlígí bulmas idí. Şul uq waqıtta, başqa bír xeríf bar ki, Ee, ul tübendegí östönlíklerge iye:
• Fonetik yaqtan qırıs bulğanda, Qazan Tatarçasında, Başqortçada da bulğanı kíbík, Ee xerífí bílen bílgírtíle alaçaq suzıq yuq. Şuña küre, Ää suzığın Ee xerífí bílen bílgírtü mantıqlı, çönki Ee xerífí standart Latin elifbasında urın ala we ul klaviaturlarda konvensional' bulıp yazılışı da qulayraq. Şul uq waqıtta, Ää suzığına fonetik kontinuumda iñ yaqın bulğan suzıq ğadette Ee bularaq bílgírtíle. Şulay uq, bu 2 suzıqnı şul uq xeríf bílen bílgírtken bírniçe tíl bar.
• Ää urınına Ee xerífín qullanu, Íí xerífí bílen bírge, hemme başqa başlıça Törki tíller bílen tabiğî bularaq bar bulğan ízlíklílíkní te'min ite. Bolay itíp, Ee we Íí xerífleríníñ bírniqader tílníñ qullanılu dairesín xezírgí 2 million söyleşüçíden yaqınça 150 millionğa kiñeytüge yerdem itüwí mömkin.
• Ää suzığınıñ Ee bularaq bílgírtílüwí xezírgí Kiril elifbasında urın alğan we miras bularaq Latin transliterasiyelerínde yış oçrağan Íí suzığınıñ Ee bularaq bílgírtílüwínnen kíçkínerek bír taypılışnı teşkil ite. Soñğosı, bír universitet kursında F (yeki, 5-nigízlí Sovet sistemínde, 2) bilgísín xaq ite. Fonetik kubta, başqa tíllerde Ee bílen bílgírtílgen suzıqlar kubnıñ başqa ölöşínde urnaşqan (kontinuumnıñ kiñ/açıq-tar/yabıq qırında). Ee bílen kürsetílgen bu açığraq suzıqlar Ää bílen parlanır, Íí bílen hiçşiksíz parlanmas. Şul uq waqıtta, 75 yıldan kübrek Ää suzığı Törkçede Ee xerífí bílen bílgírtílgen bula we bu xosusta hiçnindi tenqit yuq. Kirísínçe, Törkçe, Törki tíllerníñ iñ çeçek atqanı.

Bolay itíp, İQTElif'níñ çağıldırğanı nihai fonetik kontinuum kubı şulay:

Tatar Suzıqları Kubı, Deny'nin Kübü^[3], yeğni Deny'níñ Kubına tayanğan: meşhür Awrupalı Türkiyatçı (Türkolog), Jean Deny, tarafınnan Törkçe öçön qullanılğan oxşaş bír kub. Ee bularaq kürsetílgen suzıq Deny'níñ Kubında al we kiñ (açıq) qırlarnıñ kisíşmesínde kürsetíldí (é de al qırnıñ üzínde kürsetíldí), emma Tatar Suzıqları Kubında IPA'ge tayanıp bíraz astaraq kürsetílgen bula. é bílen bílgírtílgen suzıq İskí we Urta Törk (Törki) tílínde bar idí we xezír de beğzí Anadolu şiwelerínde beğzí süzlerníñ bírínçí icígínde oçrıy, gerçí ul Törk elifbasınıñ parçası tügíl.^[3] Tatarçada bu suzıq Könbatış alınma süzlerde gíne qullanıla.

Monda Ää xerífíníñ formal' östönlígí Ee xerífíníñ küp-sanlı praktik östönlíklerí faydasına taşlanğan bula. Bolay itíp, Ee xerífí IPA'de æ bularaq kürsetílgen suzıqnı bílgírte. Bu kubta, é xerífí Könbatış alınmalarında yış oçrağan suzıqnıñ pozisiyesín kürsetü öçön bír sıltaw bularaq qına biríle. Éé, İQTElif'níñ parçası tügíl, gerçí andıy bír xerífní elifbanıñ bír parçası bularaq kírtü İQTElif'níñ hiçbír prinsibín ixlâl itmes idí (bozmas idí). Éé xerífíníñ elifbanıñ bír parçası bulmawınıñ baş sebebí anıñ temamen alınma süzlerge maxsus bulaçaq buluwı. Bolay itíp, ul İdíl-Ural Tatarçasına bírniqader yat bulır idí.

Könbatış atamalarındağı Ee xerífíníñ Latin elifbasında saqlanuwı küzde totola. Meselen: İnternet, sistem, element, h.b.ş. Eytílíşí Tatarçanıñ Ää suzığına üzgertíle ala yeki, alternativ bularaq, xezírgíçe qala ala.

Alınmalarda Ee xerífíníñ başqaça eytílüwí alternativí de yaraşlı, çönki bu, alınma süzlerde oçrağan Oo öçön xezír de urın ala ki, ul İdíl-Ural Tatarçasındağı Oo bílen çağıştırğanda küp derece kiñrek (açığraq) eytíle. Meselen, Könbatış alınma süzí "ozon"dağı Oo İdíl-Ural Tatarçası "on" süzíndegí Oo'dan bam-başqaça eytíle.

Bu kubtağı öst-sul poçmaqqa xeríf quyu tílegí buluwı mömkin bulsa da, Tatarçada ya da başqa bír tílde tírkelgen andıy hiçbír suzıq yuq.

Bu kub tübendegí kontinuumnarnı çağıldıra:

Ul şulay uq İdíl-Ural Tatarçasındağı Oo'noñ Uu'ğa we Öö'nöñ Üü'ge yaqınlığın çağıldıra.

Te'min itílgen ízlíklílíkníñ derecesí bírniçe ğadi ğibarení kürsetken tübendegí cetwellerde küríle ala. Ğibarelerníñ meğnesízlígí illüstrativ yoğontığa qomaçaw teşkil itmes.

Her eytílgen suzıq yazuda çağıldırıla. Meselen, cömhüriyet, cıyılış, tuwa. â, î, û xeríflerí ğayrí-mecburi. Alar Ğerep we başqa alınma süzlerde qullanıla ala, emma diakritik işaretní qullanmıyça nigíz xerífleríne ğadileştíríle ala (xelí xezírde Törkçede bulğanı kíbík). Meselen, imlâ, imla, xoquqî, xoquqi.

Íí hem Ññ tışında, qullanılğan hemme xerífler Törkçe klaviatur ceyíldírmelerínde te'min itíle. Maxsus kliaviatur bulmağanda, í basu öçön Windows'ta urap-íşlew bularaq Alt+161 qullanıla ala (sanı NumLock rejimínde klaviaturdağı Numpad qullanılıp kírtíle), ñ öçön ise Alt+164 qullanıla ala. Tulısınça konfigurlanğan klaviatur ceyíldírmesínde, Íi xerífí Jj urınında urnaşıp Jj ise AltGr+í (yeğni, uñ-Alt+í) bularaq basıla ala, ñ xerífí ise AltGr+n bularaq caylana. Jj we Ññ xerífleríníñ AltGr arqılı faydalanılışlı itílüwíníñ sebebí, alarnıñ tílde sirek qullanıluwı.

1. ^ Zaman Talebí. Şehri Qazan, 06.04.1994.
2. ^ Tatarstan Cömhüriyetí Qanunı No. 2352, 15.09.1999
3. ^ Tahsin Banguoğlu. Türkçenin Grameri. Türk Dil Kurumu. ISBN 975160268-8.

• İñglizçe-Tatarça-Törkçe Öyrenmelík
• Tatarça Firefox